Нарвиктагы Икенче бөтендөнья сугышы тарихы буенча экскурсия

1940 елның апрелендә сугышучы Европаның игътибары күпләр ишетмәгән кечкенә Норвегия шәһәренә юнәлгән. Нарвикның кышын боз капламый торган порты Швеция тимер рудасын ташыган тимер юлның соңгы ноктасы булган. Бу руда Германиянең сугыш машинасын эшләтеп торган чимал иде. Нарвикны контрольдә тоту нацист корал җитештерүенә кирәк булган тимер рудасының 85% өлешенә юлны контрольдә тотуны аңлаткан.

Аннары сугышның беренче чорындагы иң драматик вакыйгаларның берсе булган: фьордларда 62 көнлек диңгез сугышлары, Арктика шартларында таулардагы бәрелешләр һәм нацист Германиясен беренче тапкыр союздашларның җиңүе. Нарвик өчен сугышларда 8,500 кеше һәлак булган, ә Гитлер беренче җиңелүен татыган.

Ни өчен Нарвик мөһим булган

Швециянең төньягындагы Кируна тимер рудасы шахталары дөньядагы иң зурлары арасында булган. Кышын Балтыйк диңгезе туңгач, руда чыгаруның бердәнбер юлы Норвегиянең иң төньяктагы, кышын боз капламый торган порты Нарвикка алып барган тимер юл булган. Германия разведкасы бу юлны шулкадәр әһәмиятле дип санаган ки, Abwehr аны күзәтү өчен Стокгольмда махсус «руда бүлеге» булдырган.

Бөекбритания дә, Германия дә моны аңлаган: Нарвикны кем контрольдә тотса, тимер рудасы белән тәэмин итү дә шуның кулында була. Британиялеләр Норвегия суларына мина куярга планлаштырган. Немецлар исә тизрәк эш иткән.

Сугыш башлана

1940 елның 9 апрелендә 2,000 тау укчысын төягән ун немец эсминецы Офот-фьордка кергән. Норвегиянең искергән ике яр буе оборона корабы тиз арада батырылган, ә таңга немец гаскәрләре Нарвикны контрольдә тоткан. Җиңү җиңел генә яулангандай күренгән.

Икенче көнне Royal Navy җавап һөҗүме ясаган. Коммодор Бернард Уорбертон-Ли җитәкләгән Икенче эсминецлар флотилиясе иртәнге караңгылыкта фьорд буйлап күтәрелгән. Һөҗүм кыю булган, ләкин зур югалтулар китергән. Уорбертон-Ли сугышта һәлак булган; ул Британиянең бу сугыштагы беренче Victoria Cross бүләген алган. Ике як та корабларын югалткан.

13 апрельдә Британиялеләр гаять зур көч белән кире кайткан: HMS Warspite линкоры һәм тугыз эсминец. Шул көн ахырына кадәр, сугыш кирәк-яраклары һәм ягулыгы беткән бөтен немец эсминецлар флотилиясе Нарвик тирәсендәге фьордларда юк ителгән яки экипажлары тарафыннан батырылган. Бу союздашларның хәлиткеч диңгез җиңүе булган.

Арктикада таулардагы сугыш

Фьордларда диңгез сугышлары барганда, Нарвик тирәсендәге тауларда җир өсте хәрби хәрәкәтләре башланган. Норвегия солдатларының күбесе башта нейтралитетны саклау өчен торган булса да, тирә-юньдәге урыннарга урнашкан. Союдаш көчләрнең өстәмә гаскәрләре килгән: Британия, Франция һәм Польша солдатлары, ахыр чиктә аларның саны 24,500 кешегә җиткән.

Атналар буе сугыш немецлар көтмәгән шартларда дәвам иткән: тирән кар, ачы суык һәм сакланучыларга өстенлек биргән җирлек. Немецлар акрынлап тагын да кечерәя барган мәйданга кысрыкланган. 1940 елның 28 маенда Норвегия һәм союздаш көчләр Нарвикны кире алган. Бу немец гаскәрләрен беренче тапкыр чигенергә мәҗбүр иткән очрак булган. Гитлер беренче җиңелүен кичергән.

Җиңү һәм чигенү

Җиңү озакка бармаган. 1940 елның май ахырына Германия Франциягә, Нидерландка, Бельгиягә һәм Люксембургка бәреп кергән. Кыйтгада хәл кискенләшкән, һәм союздашлар җитәкчелеге Көнбатыш фронтны ныгыту өчен Норвегиядәге гаскәрләрен эвакуацияләргә карар иткән. Союдашлар ярдәме булмагач, хәрби хәрәкәтләрне дәвам итү мөмкин булмаган.

Король Хокон VII мөмкин булмаган сайлау алдында калган. 7 июньдә ул HMS Devonshire корабында Норвегиядән китеп, Лондонда сөргендәге хөкүмәт төзегән. Союдаш гаскәрләр чигенгәндә, немец бомбардировщиклары Нарвикны җир белән тигезләгән: моның бер сәбәбе үч алу булса, икенчесе союздашларга файдаланырлык инфраструктура калдырмау булган. Шәһәрнең зур өлеше җимерелгән.

Тарихчылар Нарвиктагы каты каршылык Гитлерны Британиягә планлаштырган һөҗүмен кичектерергә күндергән булырга мөмкин дип саный. Норвегиядәге югалтулар, аеруча немец эсминецлары көченең юк ителүе, Kriegsmarine флотын хәлиткеч мизгелдә көчсезләндергән.

Narvik War Museum

Заманча Narvik War Museum (Narvik Krigsmuseum) хәзерге бинасында 2016 елда ачылган. Ул 1964 елдан эшләгән элекке музейны алыштырган. Шәһәр үзәгендә урнашкан музейда 62 көнлек сугышны һәм аннан соңгы оккупацияне документлаштыручы экспонатлар, интерактив күргәзмәләр һәм архивлар бар.

Музей ел әйләнәсенә ачык, 10:00-16:00 (җәй көне эш вакыты 18:00гә кадәр озайтыла). Күргәзмәләр инглиз һәм норвег телләрендә; QR-кодлар аша француз, немец, поляк һәм сами телләрендәге тәрҗемәләр дә бар. Бинада шәһәр китапханәсе, туристлар өчен мәгълүмат үзәге һәм кафе да урнашкан.

Экранда: Narvik (2022)

2022 елгы Норвегиянең «Narvik: Hitler's First Defeat» фильмы сугышны бәрелеш эчендә калган җирле гаилә күзлегеннән күрсәтә. Кайбер вакыйгалар драматик эффект өчен үзгәртелсә дә, фильм сугышның колачын һәм тыныч халык алдында торган мөмкин булмаган сайлауларны сурәтли. Аны Netflixтан карарга була; сәфәр алдыннан да, аннан соң да карарга киңәш ителә.

Сәфәрне планлаштыру

Музейдан тыш та җирлектә сугыш эзләре сакланган: истәлек урыннары, бункерлар һәм диңгез сугышлары булган фьорд. Нарвик өчен мөһим булган Офотбанен тимер юлы әле дә Швеция чигенә кадәр бара; поезддан күренешләр сугыш барган җирнең үзенчәлекләрен аңларга ярдәм итә.

Бәйле белешмәлекләр

• Офотбанен тимер юлы буйлап сәяхәт

• Нарвик - Европаның үсеп килүче AI үзәге

• VM2029 чаңгы чемпионаты

Чыганаклар

• Visit Narvik - Икенче бөтендөнья сугышы тарихы

• Narvik War Museum

• Wikipedia - Нарвик өчен сугышлар

Авторлар һәм мөхәррирләр

Almaz Ermilov, Aleksei Poroshin һәм Vitalijus Zubrickas

Басылган көн: 2026 елның 1 гыйнвары